Identyfikacja problemu

W roku szkolnym 2002/2003 rekrutacja uczniów odbywała się wśród roczników, które po raz pierwszy ukończyły pełny cykl nauczania w 3 letnich gimnazjach. Do szkół średnich trafiła młodzież, która jest o rok starsza od swoich poprzedników po 8 klasowych szkołach podstawowych. Można by sądzić, że jest to młodzież dojrzalsza, dobrze przygotowana z edukacji czytelniczej, mająca ukształtowane wzorce kultury czytelniczej na poprzednich etapach kształcenia.

Wśród tej młodzieży daje się jednak zaobserwować bardzo małe zainteresowanie czytelnictwem i sprawami kultury czytelniczej. Ogromna liczba na rynku wydawniczym streszczeń i ściąg, sieć Internetu zwalniają uczniów z obowiązku czytania lektur, łatwiej im również kontakt z dziełem literackim ograniczyć do obejrzenia adaptacji filmowej. Mają kłopoty z czytaniem, nie potrafią przekazywać treści, czytać ze zrozumieniem, analizować tekstów. Wzorce zachowań lansowane przez reklamy, środki masowego przekazu, a także domy rodzicielskie, nie sprzyjają rozwijaniu i utrwalaniu potrzeb i nawyków czytelniczych.

Drastycznie niski wskaźnik zasięgu czytelniczego dla klas pierwszych po I semestrze nauki zmusił mnie do wnikliwego przyjrzenia się temu zjawisku i zastosowania odpowiednich działań naprawczych.

Geneza i dynamika zjawiska

Sporządzając zestawienia statystyczne po I semestrze 2002/2003 zaobserwowałam bardzo niski procent wypożyczeń książek z biblioteki w pierwszych klasach. We wrześniu i październiku 2002 roku we wszystkich tych klasach zostały przeprowadzone przeze mnie lekcje biblioteczno - informacyjne. Szczególnie klasa I liceum profilowanego - zarządzanie informacją objęta została pełnym cyklem kształcenia z edukacji czytelniczej i medialnej; na jej potrzeby ułożyłam na początku roku plan wynikowy dla przedmiotu wyszukiwanie, selekcjonowanie i gromadzenie informacji oraz zrealizowałam cele zamieszczone w podstawie programowej prowadząc tam zajęcia w I semestrze.

Co roku na koniec każdego semestru oraz na koniec roku szkolnego sporządzam wykazy czytelnictwa dla wszystkich klas. Dokonuję oceny czytelnictwa w szkole w tradycyjny sposób, obliczając średnią wypożyczeń przypadającą na ucznia w klasie i czytelnika. Nie jest to idealny miernik czytelnictwa, nie uwzględnia aktywności czytelniczej poszczególnych uczniów poza szkołą, niemniej pozwala dokonywać analizy wypożyczeń książek ze szkolnej biblioteki.

Według badań przeprowadzonych przez pedagoga szkolnego na początku semestru 21% uczniów tych klas deklarowało, że czytanie znajduje się w obszarze ich zainteresowań, jest uznawaną formą spędzania wolnego czasu, relaksu.

Analizie poddane zostały klasy pierwsze technikum agrobiznesu i technikum ogrodniczego, liceum profilowanego: zarządzanie informacją i rolniczo - spożywcza, oraz zasadniczej szkoły zawodowej (istnieje jeszcze klasa pierwsza technikum na podbudowie szkoły zasadniczej, nie uwzględniałam jej w badaniach).

Zestawienie czytelnictwa klas pierwszych w I semestrze 2002/2003

Szczególnie niepokojąco wyglądała sytuacja w klasach liceum profilowanego. W profilu zarządzanie informacją tylko 1 osoba skorzystała w ciągu semestru z wypożyczalni, w profilu rolniczo - spożywczym tylko 3.

Znaczenie problemu

Wskaźnik zasięgu biblioteki to procent użytkowników, którzy są czytelnikami biblioteki (za czytelnika przyjmuje się osobę, która wypożyczyła przynajmniej 1 książkę w roku szkolnym; zagadnienie - czy ci co wypożyczyli książki czytają je - nie wchodzi w zakres obecnych rozważań).

Rozmowy z polonistami i nauczycielami innych przedmiotów potwierdziły istnienie problemu czytelnictwa zarówno w obrębie lektur szkolnych, jak i książek popularnonaukowych. Sami uczniowie twierdzą, że korzystają z innych bibliotek publicznych, osiedlowych, posiadają bogate biblioteczki domowe, wykorzystują do nauki zasoby sieci Internetu i programów multimedialnych. Korzystanie z innych warsztatów informacyjnych (poza biblioteką szkolną) jest zjawiskiem pozytywnym, ale ustalenie deklaracji ze stanem faktycznym jest bardzo trudnym zagadnieniem, pozostającym poza możliwościami pracowników bibliotek.

Do rozwoju kultury czytelniczej niezbędny jest kontakt użytkownika z książką, opanowanie przez niego sztuki czytania oraz odczucie szczególnej gratyfikacji wartości lektury. Według Jadwigi Andrzejewskiej kulturalny czytelnik uznaje i odczuwa wartość uprawianej lektury; odczuwa głęboką potrzebę czytania; czyta z zainteresowaniem; posiada określone zainteresowania czytelnicze; umie zachować się w bibliotece; potrafi czytać szybko ze zrozumieniem; jest aktywnym użytkownikiem korzystającym z różnych rodzajów bibliotek; umie korzystać z wydawnictw informacyjnych, wyszukiwać literaturę na określony temat, sporządzać bibliografię itp.

Dążenie do takiego wzorca kultury czytelniczej ucznia powinno stać się przedmiotem starań wszystkich nauczycieli biorących udział w procesie dydaktyczno - wychowawczym szkoły, a szczególnie nauczycieli bibliotekarzy.

Prognoza

Negatywna - zaniechanie działań spowoduje, że:

• zasięg biblioteki wśród uczniów klas pierwszych pozostanie bardzo niski,
• stan czytelnictwa wśród uczniów pozostanie niski,
• nie będzie się rozwijała kultura czytelnicza wśród użytkowników,
• będzie narastało ubożenie języka wypowiedzi ustnej i pisemnej uczniów,
• będzie narastać zjawisko trudności w opanowaniu czytania,
• będzie występował zanik zainteresowań czytelniczych,
• wpływ wychowawczy biblioteki szkolnej na ucznia będzie nikły,
• zmaleje kulturotwórcza rola biblioteki szkolnej.

Pozytywna - wzrost czytelnictwa i zainteresowań czytelniczych uczniów:

• zwiększy się zasięg biblioteki wśród uczniów,
• uczniowie klas pierwszych zaczną odczuwać potrzebę czytania,
• poprawi się poziom wypowiedzi ustnych i poziom poprawności prac pisemnych,
• uczniowie będą lepiej przygotowani do analizy tekstów źródłowych i czytania ze zrozumieniem,
• zwiększy się kultura czytelnicza uczniów.

Propozycja rozwiązań:

Cele:

• zwiększenie zasięgu biblioteki wśród uczniów klas pierwszych,
• motywowanie uczniów klas pierwszych do czytania poprzez system oceniania znajomości treści wypożyczonych książek.

Na początku II semestru 2002/2003 nawiązałam w naszej szkole współpracę z nauczycielem przedmiotu wiedza o kulturze. Przedstawiłam problem, poprosiłam o pomoc i wsparcie w moich zamierzeniach. Opracowaliśmy konkretny plan działań, dzieląc między siebie zadania i określając terminy ich realizacji.

Ustaliliśmy, że uczniowie będą zobowiązani przez nauczyciela do zapoznania się ze strukturą księgozbioru szkolnego i do wypożyczenia przynajmniej 1 książki popularnonaukowej z biblioteki szkolnej z zakresu kultury, sztuki, czy innej dziedziny wiedzy, a znajomość jej treści zostanie oceniona w formie pisemnej i ustnej.

Ustaliliśmy, że ja będę sprawdzała pisemne prace uczniów ze znajomości tych lektur po napisaniu przez nich sprawdzianów na lekcji, natomiast uczniowie będą przepytywani przez nauczyciela przedmiotu z tematyki przeczytanych książek.

Wdrażanie oddziaływań

W szkole jest pięć pierwszych klas, wdrażaniem oddziaływań objęte były 4 klasy (działaniami nie zostali objęci uczniowie I klasy zasadniczej szkoły zawodowej, gdyż nauczyciel przedmiotu wiedza o kulturze nie uczy w tej klasie, a nie udało mi się nawiązać podobnej współpracy z innym nauczycielem).

Aby dać możliwość wyboru odpowiedniej książki zgodnie z zainteresowaniami ustaliliśmy, że każda klasa miała określony inny termin sprawdzianu i przynajmniej 2 tygodnie na zapoznanie się z treścią książki. Uczniowie poszczególnych klas znając datę sprawdzianu wypożyczali książki z biblioteki szkolnej z różnych dziedzin, najczęściej były to książki historyczne, geograficzne, z nauk przyrodniczych, roślin ozdobnych.

Nauczyciel przedmiotu pytał uczniów o wrażenia z lektur, o autorów, ja oceniałam znajomość treści, sposób promowania książki. Łączyło się to ze sprawdzeniem wykonania zadania oraz otrzymaniem oceny z przedmiotu wiedza o kulturze.

Efekty oddziaływań

Na koniec II semestru 2002/2003 dokonałam analizy czytelnictwa, klasy pierwsze wyraźnie poprawiły swoje wyniki.

W I semestrze łączna liczba wypożyczonych książek z biblioteki szkolnej przez uczniów klas pierwszych wynosiła 117, w II semestrze wynosiła już 326.

Na 124 uczniów klas pierwszych w I semestrze tylko 39 było czytelnikami biblioteki co stanowiło 31,4%, natomiast w II semestrze na 122 uczniów (2 zrezygnowało z nauki) czytelnikami stało się 101 uczniów , co stanowi 82,7%.

Zestawienie czytelnictwa klas pierwszych w II semestrze 2002/2003

Wspólne działania przyniosły oczekiwane rezultaty. Zamierzonym skutkiem naszych oddziaływań był przewidywany w prognozie pozytywnej:

• wzrost czytelnictwa i zainteresowań czytelniczych,
• zwiększony zasięg biblioteki oraz
• dająca się zauważyć potrzeba czytania wśród uczniów.

Wielu z nich zainteresowało się księgozbiorem biblioteki, są stałymi czytelnikami, chętnie odwiedzają bibliotekę, nawiązują rozmowy, mają określone potrzeby czytelnicze.

Współpraca biblioteki i nauczyciela przedmiotu przyniosła oczekiwane pozytywne skutki. Dzięki niej nauczyciele różnych specjalności mogli zastosować system motywacyjny z czytelnictwa, który przyczynił się do przełamania wśród młodzieży niechęci do czytania. Podobne działania mamy zamiar kontynuować również w następnych latach.

Bibliografia:

Andrzejewska J.: Bibliotekarstwo szkolne: teoria i praktyka. T.1 i 2. Warszawa 1996

opracowanie: Ewa Hryć