|
|
|
| Bohaterowie bajek i baśni: rycerze |
|
|
Nasi przodkowie słuchali z zapartym oddechem opowieści o tym, co wydarzyło się za górami, za lasami, za morzami. Pokazywały one właściwe zasady postępowania, mówiły o życiu, czynach i przygodach królów, księżniczek i rycerzy. Kto z nas nie marzył choć raz, by przenieść się
w dawne czasy, gdy waleczni rycerze w lśniących zbrojach dokonywali szlachetnych czynów? Szkoda, że dziś prawdziwych rycerzy już nie ma...
A przecież, jak bardzo mógłby się zmienić świat, gdybyśmy pielęgnowali to, co rycerstwo zostawiło nam w spadku najcenniejszego: sen o człowieku rycerskim.
Jednak dawniej bywało inaczej...
|
 |
|
W średniowiecznych wojnach najważniejszą rolę odgrywali rycerze. Rycerz był nie tylko wojownikiem, musiał być również "rycerski". Słowo "rycerz" wywodzi się z języka niemieckiego (ritter - jeździec) i początkowo odnosiło się do umiejętności jazdy konnej. Jednak później "rycerskość" zaczęła oznaczać określony ścisłymi regułami sposób życia - ideał "rycerza bez trwogi i skazy".
Należało ściśle przestrzegać rycerskich zasad. Oto kodeks rycerza:
1. Broni zawsze swego honoru i czci.
2. Jest odważny i nie lęka się żadnego niebezpieczeństwa.
3. Walczy szlachetnie i szanuje przeciwnika.
4. Szkoli się w rycerskim rzemiośle.
5. Występuje w obronie słabszych i kobiet.
6. Zawsze mówi prawdę i jest sprawiedliwy.
7. Jest wierny władcy i ojczyźnie.
8. Nigdy nie łamie danego słowa.
9. Okazuje cześć kobietom i zachowuje się uprzejmie wobec wszystkich.
|
 |
 |
|
Rycerzem mógł zostać tylko człowiek dobrze urodzony (nie chłop). W wieku siedmiu lat przeznaczony do stanu rycerskiego chłopiec udawał się na dwór, by służyć jako paź. Usługiwał przy stole i pomagał pani domu, aby nauczyć się dobrych manier i przyzwoitego zachowania, rano pomagał panu w ubieraniu i służył jako "chłopiec na posyłki". Uczył się umiejętności praktycznych - jazdy konnej, fechtunku, zapasów, walki włócznią oraz konserwacji broni i zbroi. Wpajano mu też miłość do Boga, szacunek dla starszych i chęć niesienia pomocy. Do jego zadań należało również opiekowanie się końmi.
|
 |
|
W czternastym roku życia paź zostawał giermkiem. W wychowaniu giermka stawiano nacisk na opanowanie technik walki - najazd z kopią, walka mieczem, maczugą czy toporem. Oczekiwano też od giermka postępów w doskonaleniu obycia towarzyskiego - ważna była umiejętność tańca, odpowiednie zachowanie się przy stole, czynienie honorów damom. Giermek miał już obowiązek towarzyszyć swemu panu na wojnie, dbając o jego konie i zbroję. Często brał udział też w potyczkach i waśniach, ponieważ musiał stawać do walki po stronie pana.
|
|
Giermkowie zostawali zwykle rycerzami, gdy skończyli 21 lat. Giermek, który wykazał się wielką odwagą, mógł zostać pasowany na rycerza na polu bitwy.
|
|
Giermkowie zostawali zwykle rycerzami, gdy skończyli 21 lat. Giermek, który wykazał się wielką odwagą, mógł zostać pasowany na rycerza na polu bitwy.
|
 |
 |
|
Turniej był wielkim wydarzeniem, trwającym niekiedy kilka dni. Dla rycerza był idealną okazją do ćwiczenia się w wojennym rzemiośle i do zaprezentowania swych umiejętności. Rozgrywany był w pobliżu zamku i przyciągał tłumy publiczności. Dwaj rycerze dosiadali koni i przystępowali do pojedynku. Ich rumaki były przystrojone bogato haftowaną materią, były to konie silne i przysadziste (aby unieść postawnego rycerza w zbroi). Zbroja czasem była tak ciężka, że rycerz nie był w stanie samodzielnie dosiąść konia. Na tarczach umieszczali swoje godła i herby, czyli swoje znaki rodowe. Miecz to broń wyjątkowo ciężka, czasem był ozdobiony klejnotami i złocony. Utrata tarczy lub miecza w czasie walki była największą zniewagą dla rycerza. Czasem rycerz otrzymywał od darzącej go względami damy jakiś drobiazg np. szarfę lub chusteczkę. Przywiązywał ją do kopii, a po zakończeniu walki zwracał pani swego serca. Kopia była drewniana, bardzo ciężka, tępo zakończona, za jej pomocą rycerz starał się zwalić przeciwnika z konia. Celem pojedynku nie było pozbawienie życia rywala, ale i tak często uczestnicy wychodzili z niego mocno poturbowani. Hełm, tzw. żabi pysk, przytwierdzony był do napierśnika, a wąska szczelina na poziomie oczu pozwalała widzieć przeciwnika tylko wtedy, gdy pochylony rycerz pędził wprost na niego. Zwycięzcy przypadał koń i zbroja pokonanego. Oprócz pojedynków można było oglądać zawody w strzelaniu z łuku, mecze zapaśnicze i walki na miecze.
|
 |
Już miecze się błyszczą ze stali.
Już chłopcy do walki wybrani.
I każda dziewczyna roni łzy,
Dlaczego to właśnie ty.
Żegnaj rycerzyku mój.
Już przed tobą trud i znój.
Pomacham ci na pożegnanie,
Choć pustka w moim sercu zostanie.
Żegnaj rycerzyku mój.
Najważniejszy honor twój.
Pomacham ci na pożegnanie,
Na zawsze w mym sercu zostaniesz.
Ewa Sojecka - Żegnaj rycerzyku mój
|  |
|
Co roku na zamku w Golubiu-Dobrzyniu odbywają się turnieje i zawody rycerskie, na które ściąga barwny korowód rycerzy z wielu krajów Europy oraz towarzyszące im damy.
|
|
Podobno w jaskiniach tatrzańskich śpią twardym snem dzielni rycerze z dawnych czasów, strzegąc nieprzebranych skarbów. Gdy nadejdzie czas, rycerze przebudzą się, by pod wodzą dawnych bohaterów walczyć o wiarę, wolność, honor i ojczyznę. A zgromadzone bogactwa pomogą im w osiągnięciu tego celu.
|
|
... i Rycerzach Okrągłego Stołu głosi, że Artur w cudowny sposób (wyciągając ze skały zaczarowany miecz Eskalibur) zdobył tron Anglii i poślubił piękną Ginewrę. Otrzymał od niej w darze Okrągły Stół, wykonany przez czarodzieja Merlina. Zgromadził wokół niego najbardziej walecznych mężów i założył bractwo Rycerzy Okrągłego Stołu. Zasiadało przy nim 150 rycerzy, znanych z męstwa i odwagi. Kształt stołu wykluczał spory o pierwszeństwo miejsc i wyznaczał zasadę, że wszyscy rycerze mają być sobie równi. Do najsławniejszych rycerzy należeli: Lancelot, Tristan i Galahad.
|
|
Zawisza Czarny z Garbowa to najbardziej znany polski rycerz. Został pasowany w 1396 r. i w niedługim czasie zyskał sławę pierwszego rycerza Europy. Brał udział w sześciu wojnach, także w słynnej bitwie pod Grunwaldem. Zawisza jeszcze za życia stał się legendą. Był uczciwy, wierny i zawsze dotrzymywał danego słowa, co znalazło wyraz w znanym do dziś powiedzeniu.
|
|
Rycerzy, błądzących tu i tam w poszukiwaniu przygód, nazywano błędnymi. Najbardziej znany to Don Kichot z La Mańczy, bohater powieści hiszpańskiego pisarza Cervantesa. Pasowany przez oberżystę na rycerza, wyrusza w połatanej zbroi, na chudej szkapie i z giermkiem Sanczo Pansą w świat, by walczyć z.. wiatrakami.
|
 |
Gdy wojna się skończyła,
Wsiadł rycerz Szaławiła
Na bułanego konia.
Za giermka wziął gamonia,
Co po wsiach kury kradł,
I milcząc ruszył w świat.
Miał giermek Roch na imię.
Nos odmrożony w zimie
Na gębie mu wykwitał
Jak rzepa pospolita.
A nade wszystko Roch
Spać lubił, bo był śpioch.
Miał rycerz zbroję podłą
I niewygodne siodło,
Do tego uprząż biedną
I strzemię tylko jedno,
Lecz za to żył w nim duch,
Co starczyłby za dwóch.
Tylko na jedną nogę
Przy bucie miał ostrogę,
Gorący w walkach udział
Sprawił, że włos mu zrudział.
Nietęgą postać miał,
Lecz rycerz był na schwał.
Jan Brzechwa - Przygody rycerza Szaławiły [fragm.]
|
 |
Oto rycerz Krzykalski,
Spójrzcie co za mina!
Zdarzyło mu się kiedyś
Złapać Tatarzyna.
Krzyczy: "Hura! To moja
Odwaga i męstwo!
Wróg w niewoli! Ja górą!
Odniosłem zwycięstwo!
Nieustraszony jestem,
Wiec natarłem zbrojnie!
Hura! Hura! Jam pierwszy
Śmiałek na tej wojnie!
Któż by się mógł porównać
Z takim bohaterem?
Niech tu sam król przyjedzie
Z największym orderem!
Dla mnie wszystkie zaszczyty!
Dla mnie cześć i chwała!
Złapałem Tatarzyna!
Zdobyłem trzy działa!"
Więc krzyczą mu:
"Przyprowadź tego Tatarzyna!"
A Krzykalski: "Nie mogę,
Bo mnie za łeb trzyma!"
Julian Tuwim - Rycerz Krzykalski
|  |
 |
A czy znacie związki frazeologiczne (czyli połączenia kilku wyrazów używane w mowie potocznej i języku literackim) związane z rycerstwem?
Dama serca - kobieta, której honoru rycerz bronił i w której barwach walczył
w turniejach
Kruszyć kopię - walczyć, spierać się o coś, bronić jakiejś sprawy
Podjąć rękawicę - przyjąć wezwanie do walki
Rzucić rękawicę - wyzwać na pojedynek
Wrócić z tarczą - powrócić jako zwycięzca
Wstąpić w szranki - stanąć do boju
|
Był rycerz serca wielkiego,
Co z obcej przybył krainy,
I wzrostu był ogromnego,
I siłę miał jak nikt inny.
Anna Lewkowska - Mechaniczny rycerz [fragm. książki]
|  |
Chcesz dowiedzieć się więcej o rycerzach -
poproś rodziców o głośne czytanie lub sam poczytaj!
Jan Brzechwa "Przygody rycerza Szaławiły"
Karol Bunsch "O Zawiszy Czarnym opowieść"
U. Waldo Cutler "Król Artur i rycerze Okrągłego Stołu"
Halina Górska "O księciu Gotfrydzie rycerzu gwiazdy wigilijnej"
Jan Kasprowicz "O śpiących rycerzach w Tatrach"
Anna Lewkowska "Mechaniczny rycerz"
Wofgang Tarnowski "Rycerze"
Natalia Usenko, Andrzej Niedźwiedź "Bajki o smokach i rycerzach"
|
Bibliografia:
Czas rycerzy: średniowiecze w Europie. Lublin, Wydawnictwo Paweł Skokowski 2001
Peschke Hans-Peter von "Zamki". Wrocław, Atlas 2005
Steele Philip "Księga zamków". Poznań, Wydawnictwo Podsiedlik-Raniowski i Spółka 1998
Strzałkowska Małgorzata "O rycerzach". Świerszczyk 2003 nr 19 s. 4-5
Tarnowski Wofgang "Rycerze". Wrocław, Atlas 1995
Zamki średniowiecza [Podróże w przeszłość]. Oficyna Wydawnicza Atena 1992
|
|
|
|
|
|
