Scenariusz wystawy przygotowanej przez bibliotekę szkolną ZSLiE nr 1 w Warszawie 2004 - rok Armii Krajowej i powstania warszawskiego

"Pamięci poległych żołnierzy Powstańczej Warszawy
W uznaniu dla żyjących
Z myślą o młodym pokoleniu"

Adresat: uczniowie Zespołu Szkół Licealnych i Ekonomicznych nr 1 w Warszawie, nauczyciele, rodzice

Czas trwania: wrzesień 2004 - czerwiec 2005 r.

Opracowanie: Krystyna Deutschman

Miejsce ekspozycji: sala konferencyjna

Cele wystawy:

• uczczenie 60 rocznicy Powstania Warszawskiego
• rozpropagowanie wśród młodzieży informacji o Armii Krajowej i Powstaniu Warszawskim
• przybliżenie młodzieży i dorosłym wiedzy o życiu mieszkańców oraz walce żołnierzy Armii Krajowej w czasie trwania Powstania Warszawskiego
• wychowanie młodzieży w duchu patriotyzmu
• zachowanie pamięci o bohaterach Powstania Warszawskiego
• promocja szkoły

Materiały:

Książki:

1. Bartelski L. M., Bukowski T., Warszawa w dniach Powstania 1944, Warszawa 1980
2. Braun S. "Kris", Reportaże z Powstania Warszawskiego, Warszawa 1983
3. Kopf S., Dni Powstania. Kronika fotograficzna walczącej Warszawy, Warszawa 1984
4. Kopf S., 63 dni, Warszawa 1994
5. Plakaty powstańczej Warszawy, oprac. S. "Miedza" Tomaszewski, Warszawa 1986
6. Tomaszewski J., Epizody Powstania Warszawskiego, Warszawa 1979

fotografie: Tadeusza Bukowskiego, Sylwestra Brauna ps. "Kris", Jerzego Tomaszewskiego i Jerzego Zarzyckiego

• plakaty powstańcze - autorami reprodukowanych plakatów są artyści plastycy, żołnierze AK: Mieczysław Jurgielewicz, Edmund Burke, Henryk Chmielewski oraz Stanisław Miedza-Tomaszewski
• portrety: gen. Stefana "Grota" Roweckiego oraz gen. Tadeusza "Bora" Komorowskiego

cytaty

przysięga żołnierzy Armii Krajowej

wiersze

Układ wystawy:

1. Portrety:

• gen. Tadeusz Komorowski ps. "Bór" - rys. Janusz Królikowski 1992
• gen. Stefan Rowecki ps. "Grot" - rys. Janusz Królikowski 1993

2. Przysięga żołnierzy Armii Krajowej:

W obliczu Boga Wszechmogącego
i Najświętszej Maryi Panny,
Królowej Korony Polskiej,
Przysięgam być wierny ojczyźnie mej,
Rzeczpospolitej Polskiej.
Stać na straży Jej honoru,
o wyzwolenie z niewoli
walczyć ze wszystkich sił,
aż do ofiary mego życia.
Prezydentowi Rzeczpospolitej Polskiej,
Naczelnemu Wodzowi
i wyznaczonemu przezeń
Dowódcy Armii Krajowej
będę bezwzględnie posłuszny,
a tajemnicy niezłomnie dochowam,
cokolwiek by mnie spotkać miało.
Tak mi dopomóż Bóg.

3. Wiersze:

1)

Któż wam wyśpiewa pieśń, kiedy pierś ściśnięta.
Któż wam wystawi pomników monument.
Ziemia czarna została, ziemia prochem święta
I historii okrutnej strzępiasty dokument.
Czasem pamięć zarośnie, boleść w śmiech się
[zamieni...
Piorun ciemność rozświetli, obraz blady pokaże.
Krew się już nie sczerwieni, popiół zmiotą
[grabarze...
Nie żegnały was werble i nie biły wam dzwony.
Kiedy w otchłań rzucały czarne śmierci ramiona.
Nocą płomień wam świecił, pożerając miliony.
Ludzkich cierpień historia skończona.

Stanisław Lech Zelle

2)

Przyśniła się dzieciom Polska,
Czekana od tylu lat,
Za którą walczył nasz ojciec,
Za którą ginął dziad.
Przyśniła się dzieciom Polska,
W purpurze żołnierskiej krwi,
Szła z pola bitym gościńcem,
Szła i pukała do drzwi.
I poszli chłopcy w okopy,
Przypadli Polsce do nóg,
Będą walczyć za sprawę,
"Tak mi dopomóż Bóg!"

(Autor nieznany)

3)

Czerwona Zaraza

Czekamy ciebie, czerwona zarazo,
Byś wybawiła nas od czarnej śmierci,
Byś kraj nam przedtem przedarłszy na ćwierci
Była zbawieniem, witamy z odrazą.
Czekamy na ciebie, ty potęgo tłumu
Zbydlęciałego pod swych rządów knutem,
Byś nas rozgniotła swym podkutym butem
I nas zalała swych haseł poszumem.
Czekamy ciebie nie dla nas żołnierzy,
Dla naszych rannych - mamy ich tysiące
I dzieci tu są i matki karmiące,
A po piwnicach śmierć czarna się szerzy.
Już miesiąc mija od powstania chwili...
Łudzisz nas czasem swoich dział łoskotem
Wiedząc, jak ciężko będzie znowu potem
Powiedzieć sobie, że z nas znów zakpili.
Ległą twa armia zwycięska, czerwona
U stóp łun jasnych płonącej Warszawy
I ścierwią duszę syci bólem krwawym
Garstki szaleńców, co na gruzach kona.
O, gdybyś wiedział, jak to strasznie boli
Nas dzieci Wolnej, Niepodległej, Świętej
Wyszedłszy z jarzma wiekowej niewoli
Skuwać się w pęta łaski twej przeklętej.
O, gdybyś wiedział, ojców naszych kacie
Sybirskich więzień ponura legendo
Jak twoją "dobroć" wszyscy sławić będą,
Wszyscy Słowianie, wszyscy twoi bracia.
My wciąż czekamy, ty zwlekasz i zwlekasz
Ty się nas boisz i my wiemy o tem.
Chcesz, byśmy wszyscy legli tu pokotem,
Naszej zagłady pod Warszawą czekasz.
O, gdybyś wiedział nienawistny zbawco,
Jakiej ci śmierci życzymy w podzięce
I jak bezsilne zaciskamy ręce
Pomocy prosząc na ojczystym progu.
I za te zgliszcza, Katynia mogiły
Z krwi naszej Polska wielka się odrodzi,
Lecz ty nie będziesz po niej chodził
Czerwony władco rozbestwionej siły.
Wiersz napisany
Pod koniec sierpnia 1944 r.
Przez pchor. Józefa Szczepańskiego

Ps. "Ziutek"

4. Cytaty:

"Mamy w tym kraju jeden punkt, z którego pochodzi wszystko zło: to Warszawa. Gdybyśmy nie mieli Warszawy w Generalnym Gubernatorostwie, to nie musielibyśmy walczyć z tyloma trudnościami. Warszawa jest i pozostanie ogniskiem zamętu, punktem, z którego rozprzestrzenia się niepokój w tym kraju"

Hans Frank
Z przemówienia do oficerów
Luftwaffe z 14.XII.1943r.,

"Dziennik Hansa Franka"

"Każdego mieszkańca należy zabić, nie wolno brać żadnych jeńców, Warszawa ma być zrównana z ziemią i w ten sposób ma być stworzony zastraszający przykład dla całej Europy"

Wspólny rozkaz
Hitlera i Himmlera
Z dnia 1 sierpnia 1944r.

"Co za naród! Ta Polska poprzez swoje dzieje nieustannie najeżdżana, okupowana, rozdarta, jej granice zniesione, życie narodowe zdławione, a jednak duch tego narodu przetrwał wieki i jak płomień wciąż bije w górę z popiołów i zgliszcz. Im groźniejsza nawałnica, tym większy żar"

Goebbels

"Rosja zachęcała Polskę do Powstania, ale niestety Rosjanie ponieśli porażkę u bram Warszawy. Pojawiły się pogłoski, że wojska sowieckie rozmyślnie wstrzymały swój pochód, aby Polacy i Niemcy wzajemnie się pozabijali. Polacy nazwali Rosjan zdrajcami. Łatwo jest zrozumieć rozgoryczenie ludzi, którzy walczą w Warszawie na śmierć i życie. Kiedy Brytyjczycy zrzucali broń Warszawie, Rosjanie odmówili im prawa lądowania w Rosji. Nieporozumienie doszło do punktu szczytowego. To, że sprawa zaszła tak daleko, nie przysparza chluby rządom brytyjskiemu i amerykańskiemu. Polska wykazuje dużą ugodowość, a Rosja nie ma powodów do nieufności w stosunku do Polski. Utrzymanie pełnego zaufania pomiędzy trzema mocarstwami jest warunkiem bezpieczeństwa dla całego świata, od czego zależy również byt Polski."

Fragment artykułu
zamieszczonego w "Timesie"
z 30 sierpnia 1944 r.

"Wcześniej czy później prawda o garstce przestepców, którzy wszczęli awanturę warszawską w celu uchwycenia władzy, stanie się wszystkim znana. Ludzie ci wykorzystali ufność warszawia, rzuciwszy welu niemal bezbronnych przeciwko niemieckim aratom, czołgom i lotnictwu. Powstała sytuacja, w której każdy następny dzień wykorzystują nie Polacy dla sprawy wyzwolenia Warszawy, lecz hitlerowcy, którzy nieludzko mordują ludność Warszawy."

Wypowiedź Stalina
z 25 sierpnia 1944 r.

5. Plakaty:

1. Autor nieznany

Niech żyje Rząd Rzeczypospolitej.
Cześć walecznej Armii Krajowej
1.VIII.1944 r.

powstał pod koniec lipca 1944 r. na zlecenie Departamentu Informacji Delegatury Rządu AK, drukowany w różnych formach i kolportowany od 1 sierpnia 1944 r. równolegle z plakatem "Do broni"

2. Mieczysław Jurgielewicz, Edmund Burke

Do broni w szeregach AK

powstał w połowie lipca 1944 r. na zlecenie IV Wydziału Prasowo-Wydawniczego Biura Informacji i Propagandy AK; rozlepiany na ulicach Warszawy w lipcu 1944 r.

3. Autor nieznany

Walczącym cześć - poległym hołd

powstał w pracowni przy ul. Wilczej na przełomie sierpnia i września 1944 r. na zlecenie IV Wydziału Prasowo-Wydawniczego Biura Informacji i Propagandy AK; kolportowany w Śródmieściu rysunek powielany przez kalkę na brystolu, podmalowany ręcznie.

4. Autor nieznany

Chwała

Powstał w pracowni przy ul. Wilczej pod koniec sierpnia 1944 r. na zlecenie IV Wydziału Prasowo-Wydawniczego Biura Informacji i Propagandy AK; kolportowany w Śródmieściu

5. Autor nieznany

Oto dziś dzień krwi i chwały

powstał w pracowni przy ul. Wilczej na przełomie sierpnia i września 1944 r. na zlecenie IV Wydziału Prasowo-Wydawniczego Biura Informacji i Propagandy AK; kolportowany w Śródmieściu

6. Stanisław Tomaszewski-Miedza

Walcząc z ogniem bronisz Warszawy.
Walka z ogniem to akcja bojowa.

powstał w pracowni przy ul. Górskiego 11 sierpnia 1944 r. na zlecenie IV Wydziału Prasowo-Wydawniczego Biura Informacji i Propagandy AK; kolportowany tylko w Śródmieściu

7. Witold Chmielewski

Każdy pocisk jeden Niemiec

powstał w pracowni przy ul. Górskiego w połowie sierpnia 1944 r. na zlecenie IV Wydziału Prasowo-Wydawniczego Biura Informacji i Propagandy AK

8. Autor nieznany

(Powstaniec niszczący godło hitleryzmu)

plakat bez tekstu, powstał w pracowni przy ul. Wilczej we wrześniu 1944 r. na zlecenie IV Wydziału Prasowo-Wydawniczego Biura Informacji i Propagandy AK; kolportowany w Śródmieściu.

9. Zgrupowanie "Rafałki"

Gaduła. Żołnierz AK nie jest plotkarzem

plakat projektowany i powielany przez chłopców ze zgrupowania "Rafałki" w kwaterze przy ul. Smulikowskiego; kolportowany tylko na Powiślu

10. Władysław Sosnowski z Szarych Szeregów, ps. Nemo

Warszawskie dzieci pójdziemy w bój

powstał na przełomie sierpnia i września 1944 r.; kolportowany głównie w Śródmieściu, poza tym na Tamce i częściowo na Woli..

11. Autor nieznany

(Czołg i żołnierz)

plakat bez tekstu, powstał w pracowni przy ul. Wilczej we wrześniu 1944 r. na zlecenie IV Wydziału Prasowo-Wydawniczego Biura Informacji i Propagandy AK; kolportowany w Śródmieściu.

12. Stanisław Tomaszewski-Miedza

W walce - odwet za krew tysięcy Polaków

powstał w pracowni przy ul. Górskiego w nocy z 22 na 23 sierpnia 1944 r. na zlecenie IV Wydziału Prasowo-Wydawniczego Biura Informacji i Propagandy AK; kolportowany w Śródmieściu, na Woli, pewna ilość przerzucona w rejon ul. Mokotowskiej

13. Stefan Bernaciński ps. Budrys

Nie jesteśmy sami

powstał w sierpniu 1944 r. na zlecenie dowództwa Armii Ludowej; kolportowany na Starówce, na terenie płn. Warszawy, pewna ilość na Woli.

14. Stefan Bernaciński ps. Budrys

W jedności zwycięstwo, AL, AK, BCH

powstał w sierpniu 1944 r. na zlecenie dowództwa Armii Ludowej; kolportowany na Starówce, w niewielkiej ilości przerzucony do Śródmieścia i płn. Warszawy.

15. Stanisław "Miedza" Tomaszewski

Tygrys do budy

powstał w pracowni przy ul. Górskiego we wrześniu 1944 r. na zlecenie IV Wydziału Prasowo-Wydawniczego Biura Informacji i Propagandy AK; kolportowany w Śródmieściu, głównie na Krakowskim Przedmieściu i Nowym Świecie.

6. Fotoreportaż z Powstania Warszawskiego

1. Oddziały rozbitej armii niemieckiej przeciągają przez Warszawę
2. Riksze na ulicy Litewskiej
3. Warszawski tramwaj
4. Mali harcerze pełnili z zapałem służbę gońców roznosząc prasę powstańczą. Na zdjęciu bracia Jeleniewiczowie - "Żbik" i "Ryś" z Harcerskiej Poczty Polowej, Powiśle - Tamka.
5. Wybitny chirurg dr Józef Kubiak przeprowadza operację w swoim gabinecie przy ulicy Dobrej. Pomaga mu szwagierka pani ...Stadnicka, asystuje dr Biedziński.
6. Młodzi powstańcy z grupy "Rafałków"
7. Nabożeństwo w pierwszych dniach powstania w kaplicy na ulicy Okólnik.
8. Plakaciarz powstańczy ze Śródmieścia - Północ.
9. Młodociany powstaniec z grupy "Rafałków".
10. Posterunek przed kwaterą.
11. Teatrzyk powstańczy "Kukiełki pod barykadą"
12. Ogłoszenia i plakaty zawsze budziły zrozumiałe zainteresowanie.
13. Powstańcze plakaty.
14. Skrzynka Harcerskiej Poczty Polowej
15. Skrzynki były rozmieszczone po całym mieście. Jedna z nich na ulicy Świętokrzyskiej przy gmachu poczty.
16. Harcerz - listonosz Stasiek przekazuje dziewczętom listy.
17. Harcerze na ulicy Świętokrzyskiej czekają na dyspozycje.
18. Harcerze z Szarych Szeregów: Tadeusz Jarosz ps. "Topaz" oraz Andrzej Heppen ps. "Stasiek" wybierają listy ze skrzynki.
19. Młodociani towarzysze broni oddają hołd poległemu druhowi Zbigniewowi Banasiowi.
20. Śródmieście - Północ było pokryte przejściami osłaniającymi przed ostrzałem.
21. Śródmieście - Północ. Przenoszenie żołnierskiej bielizny z pralni do magla.
22. Podczas powstania działały także punkty usługowe.
23. Ulica Świętokrzyska. Jeńcy niemieccy zabezpieczają bramę domu pod numerem 41 przed ewentualnymi wypadami hitlerowców.
24. Kapelan żegna poległego powstańca.
25. Samotny grób na Górnym Czerniakowie.
26. Przyjazna rozmowa przy barykadzie przy ulicy Dobrej.
27. Ulica Chmielna 7.
28. Powstańcy ze zgrupowania Radosława
29. Barykada przy placu Napoleona (obecnie pl. Powstańców Warszawy).
30. Gmach Filharmonii
31. Radiostacja powstańcza "Błyskawica" i apel "Żądamy amunicji"
32. Sanitariuszka Małgorzatka
33. Gen. Tadeusz "Bór" Komorowski podczas rozmów z Niemcami
34. Żołnierze Armii Krajowej idą do niewoli
35. Strzaskane mosty - Średnicowy i Poniatowskiego.
36. Na gruzach Zamku Warszawskiego.
37. Ruiny ulicy Solec.
38. Grób żołnierzy batalionu "Chrobry I" na ulicy Długiej.
39. Rynek Starego Miasta.
40. Ruiny kościoła Panny Marii od strony Wybrzeża Gdańskiego.

Selektywne zestawienie bibliograficzne:

• Abramow-Nawerly J., Lwy mojego podwórka, Warszawa 2001
• Bartelski L. M., Mokotów 1944, Warszawa 1971
• Bartelski L. M., Walcząca Warszawa, Warszawa 1983
• Bartelski L. M., Bukowski T., Warszawa w dniach Powstania 1944, Warszawa 1980
• Bartoszewski W., Prawda o von dem Bachu, Warszawa-Poznań 1961
• Białoszewski M., Pamiętnik z Powstania Warszawskiego, Warszawa 1970
• Bielecki R., "Gustaw" - "Harnaś" dwa powstańcze bataliony, Warszawa 1989
• Borkiewicz A., Powstanie Warszawskie 1944, Warszawa 1957
• Braun S. "Kris", Reportaże z Powstania Warszawskiego, Warszawa 1983
• Broniewski S. "Stefan Orsza", Całym życiem: Szare Szeregi w relacji naczelnika, Warszawa 1984
• Ciechanowski J. M., Powstanie Warszawskie, Warszawa 1984
• Czerski A., Najmłodsi żołnierze walczącej Warszawy, Warszawa 1971
• Dunin-Wąsowicz K., Na Żoliborzu 1939-1945, Warszawa 1984
• Dzier T., Myśmy tu zawsze byli... Dziennik z Powstania Warszawskiego, Warszawa 1982
• Filipowicz J., Miałem wtedy 14 lat, Warszawa 1972
• Generał Stefan Rowecki "Grot" w relacjach i w pamięci zbiorowej, red. A. K. Kunert i T. Szarota, Warszawa 2003
• Generał Tadeusz "Bór" Komorowski w relacjach i dokumentach, red. A. K. Kunert, Warszawa 2000
• Geneza Powstania Warszawskiego 1944: dyskusje i polemiki, oprac. Grot. L., Warszawa 1984
• Grigo T., Na górnym Czerniakowie, Warszawa 1979
• Jaworska J., Polska sztuka walcząca, Warszawa 1976
• Jerzyna Z., Iskrą tylko: poemat dramatyczny w 40-lecie Powstania Warszawskiego, Warszawa 1984
• Kirchmayer J. Powstanie Warszawskie, Warszawa 1960
• Komornicki S., Na barykadach Warszawy, Warszawa 1964
• Komorowski T. "Bór", Armia Podziemna, Londyn 1979
• Kopf S., Dni Powstania. Kronika fotograficzna walczącej Warszawy, Warszawa 1984
• Kopf S., 63 dni, Warszawa 1994
• Kostka A., Nadwiślańskie reduty. Czerniaków. Powiśle. Żoliborz, Warszawa 1971
• Kulesza J., Z tasiemką na czołgi: wspomnienia z walk na Starym Mieście w sierpniu 1944 roku, Warszawa 1984
• Kwiatkowski H., Bomby poszły, Warszawa 1985
• Nowik G., Straż nad Wisłą, Warszawa 2001
• Ostrowska E., W Alejach spacerują "Tygrysy": sierpień-wrzesień 1944, Szczecin 1984
• Pełnić służbę...: z pamiętników i wspomnień harcerek Warszawy 1939-1945, Warszawa 1983
• Plakaty powstańczej Warszawy, oprac. S. "Miedza" Tomaszewski, Warszawa 1986
• Podlewski S., Rapsodia żoliborska, Warszawa 1957
• Podlewski S., Wolność krzyżami się znaczy, Warszawa 1989
• Przemyski A. P., Z pomocą żołnierzom Podziemia, Warszawa 1991
• Rosłoniec W., Grupa "Krybor" Powiśle 1944, Warszawa 1989
• Słownik uczestniczek walk o niepodległość Polski 1939-1945, Warszawa 1988
• Stackiewicz P., Starówka 1944: Zarys organizacji i działań bojowych grupy "Północ" w Powstaniu Warszawskim, Warszawa 1983
• Stawiński J. S., Opowieści powstańcze: Godzina "W"; Węgrzy; Kanał; Ucieczka; Młodego Warszawiaka zapiski z urodzin, Warszawa 1984
• Strzembosz T. Szare szeregi jako organizacja wychowawcza, Warszawa 1984
• Ślaski J., Polska Walcząca, Warszawa 1985
• Świrszczyńska A., Budowałam barykadę, Kraków-Wrocław 1984
• Tomaszewski J., Epizody Powstania Warszawskiego, Warszawa 1979
• Troński S., Tędy przeszła śmierć. Zapiski z Powstania Warszawskiego, Warszawa 1970
• Urbanek B., Pielęgniarki i sanitariuszki w Powstaniu Warszawskim 1944, Warszawa 1988
• Witkowski H., "Kedyw" okręgu Warszawskiego AK w latach 1943-1944, Warszawa 1984
• Wróblewski Z., U nas na Starówce, Warszawa 1984
• Wróblewski Z., Pod komendą "Gozdawy 1. O7 - 4. 10. 1944", Warszawa 1989
• Zabłocki J. "Igor", "Jerzyki" z "Miotłą" w tarczy, Warszawa 1994
• Zagórski W., Wicher wolności, Londyn 1957
• Zbrodnie okupanta hitlerowskiego na ludności cywilnej w czasie Powstania Warszawskiego, oprac. Datner. S., Leszczyński K., Warszawa 1958
• Życie w powstańczej Warszawie sierpień-wrzesień 1944: relacje, dokumenty, oprac. Serwański E., Warszawa 1965
• Żenczykowski T., Samotny bój Warszawy, Paryż 1985

Eksponaty prezentowano w postaci fotogramów formatu A4, A3 i A2 i włożono w antyramy. Powieszono je na jednym poziomie wzdłuż ścian sali konferencyjnej (największa sala w szkole). W sumie przygotowano 65 eksponatów. W maju 2004 r. wystawę prezentowano w siedzibie KM NSZZ "Solidarność" Warszawa Śródmieście przy ul Hożej.

Krystyna Deutschman
Nauczyciel - bibliotekarz
Zespół Szkół Licealnych i Ekonomicznych nr 1
Warszawa
e-mail: k.deutschman@interia.pl